Konsultacje Online
Napisz do nas

Aktualności

Opublikowano 02.10.2012 | Komentarzy: 0

Wywiad Gazeta Prawna

W ostatnim czasie, wobec znacznego zwiększenia liczby postępowań windykacyjnych, w których wierzyciele dochodzą swoich wierzytelności od dłużników na drodze postępowań sądowych, szczególnego znaczenia nabrała kwestia zgłaszania zarzutu potrącenia. Czy jest on tożsamy w skutkach z instytucją potrącenia uregulowaną w art. 498 kodeksu cywilnego?

Potrącenie jest instytucją prawa cywilnego i obejmuje te stosunki prawne, w których obie strony występują jednocześnie w podwójnej roli – wierzyciela i dłużnika. Stanowi ono podstawę coraz prężniej rozwijającego się rynku obrotu wierzytelnościami – factoringu
i forfaitingu. Od potrącenia w ujęciu materialnym uregulowanym w ustawie należy odróżnić potrącenie jako zarzut procesowy, będący czynnością procesową, podejmowaną w celu obrony dłużnika. Skuteczność materialnego potrącenia sprowadza się do spełnienia przesłanek wymienionych w art. 498 k.c. skutkującego umorzeniem wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Potrącenie jako czynność procesowa jest niczym innym, jak żądaniem zgłoszonym w toku procesu oddalenia powództwa w całości lub w części, z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. W tym znaczeniu oświadczenie o potrąceniu stanowi materialnoprawną podstawę zarzutu potrącenia.

Jak skutecznie podnieść zarzut potrącenia?  

Podstawowym warunkiem prawidłowego zgłoszenia zarzutu potrącenia jest zachowanie odpowiedniego terminu, tj. zgłoszenie go w odpowiedzi na pozew, od wyroku zaocznego, sprzeciwie od nakazu zapłaty, w zarzutach od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Należy pamiętać, że niedopuszczalne jest podniesienie zarzutu potrącenia w postępowaniu kasacyjnym. Podniesiony zarzut powinien być na tyle dokładnie sprecyzowany w zakresie potrącanej wierzytelności wraz z powołaniem okoliczności faktycznych oraz dowodów na ich poparcie, aby sąd w toku postępowania nie miał wątpliwości co do przedmiotu wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Przepisy nie przewidują dla ważności zarzutu potrącenia szczególnej formy. Jako że oświadczenie o potrąceniu stanowi materialną podstawę zarzutu potrącenia, aby doszło do skutecznego podniesienia zarzutu potrącenia
w fazie procesu strona, która chce potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej, powinna złożyć wobec niej oświadczenie woli (jeżeli wcześniej tego nie uczyniła). Czyni to chociażby na rozprawie lub w piśmie procesowym za pośrednictwem pełnomocnika należycie umocowanego do tej czynności. Zakres umocowania z mocy ustawy uregulowany przepisie art. 91 k.p.c. nie uprawnia pełnomocnika procesowego do złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu. Jednakże oświadczenie woli mocodawcy
o udzieleniu pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia może być także złożone
w sposób dorozumiany na podstawie art. 60 k.c.

Jakie skutki wywołuje zarzut potrącenia?

Jako forma obrony dłużnika w postępowaniu sądowym nie wywołuje on stanu sprawy w toku ani powagi rzeczy osądzonej. W przypadku gdy sąd nie uwzględni zarzutu potrącenia, dopuszczalne jest późniejsze dochodzenie pozwem roszczenia objętego tym zarzutem. Uwzględnienie zarzutu potrącenia powoduje umorzenie wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, co w konsekwencji prowadzi do oddalenia powództwa albo uwzględnienia jego niższej wysokości w wyroku. W innym procesie wierzyciel może dochodzić zarówno swej wierzytelności co do nadwyżki ponad część umorzoną, która nie została poprzednio zgłoszona do potrącenia, jak i co do części wierzytelności zgłoszonej do potrącenia, ale nieuwzględnionej przez sąd. Skutkiem dodatkowym umorzenia jest wygaśnięcie praw akcesoryjnych, zabezpieczających daną wierzytelność. Dotyczy to zabezpieczeń o charakterze osobistym – np. weksla gwarancyjnego, przystąpienia do długu, gwarancji, poręczenia, jak i tych, które mają charakter rzeczowy – tj. hipoteki, zastawu, kaucji, przewłaszczenia na zabezpieczenia. Jeśli wierzytelność zostanie umorzona częściowo, zabezpieczenie pozostanie w mocy co do niewygasłej części wierzytelności, przy czym hipoteka i zastaw w dalszym ciągu będą obciążały całą rzecz. Uprawomocnienie orzeczenia uwzględniającego zarzut potrącenia uniemożliwia sądowi ponowne uwzględnienie tego samego zarzutu, jak również zasądzenie kwoty będącej przedmiotem wcześniejszego skutecznie podniesionego zarzutu potrącenia. Zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 października 2007 r. (sygn. III CZP 58/07) zarzut potrącenia podniesiony przez pozwanego przerywa bieg przedawnienia jego roszczenia do wysokości wierzytelności dochodzonej przez powoda.

Czy podniesienie zarzutu potrącenia na warunkach opisanych powyżej jest dopuszczalne w odniesieniu do każdego z postępowań?

Podniesienie zarzutu potrącenia następuje według jednolitych zasad, jednakże doznaje ono pewnych ograniczeń z uwagi na specyfikę postępowań odrębnych. W postępowaniu nakazowym do potrącenia mogą być przedstawione wierzytelności udowodnione dokumentami, o których mowa w art. 485 k.p.c. W ugruntowanym na tym tle orzecznictwie przyjmuje się, że warunek ten nie musi być spełniony, jeżeli oświadczenie o dokonaniu potrącenia zostało złożone drugiej stronie przed doręczeniem pozwu. Jednakże gdy strona zmierza do dokonania skutecznego potrącenia w ujęciu materialnym w toku postępowania, wymóg załączenia dokumentów pozostaje aktualny. W postępowaniu uproszczonym natomiast dopuszczalność podniesienia zarzutu potrącenia zależy od wykazania, że wierzytelność objęta zarzutem może być rozpoznana w postępowaniu uproszczonym.

 

Na czym polega potrącenie umowne?

Potrącenie umowne, zwane również porozumieniem kompensacyjnym, jest umową
o charakterze pozakodeksowym. Strony takiej umowy mogą w granicach zasady swobody umów ustalać jej warunki, niezależnie od wymagań wskazanych w art. 498 k.p.c.
W szczególności mogą zastrzec, że umorzenie wierzytelności będzie miało skutek wsteczny od momentu ich powstania. Potrącenie umowne nie musi dotyczyć wierzytelności jednorodnych względem siebie, wymagalnych czy istniejących. Strony mogą tak ułożyć stosunek umowny, że każdy rodzaj świadczenia uznają za możliwy do potrącenia ze świadczenia wzajemnego, gdy każde z tych świadczeń może być dochodzone przed sądem.

Co o tym sądzisz? Prosimy tylko o konstruktywny komentarz!